1.6 LUCHTVAARTNAVIGATIE EN VLIEGTUIGOPERATIE

1.6. PROCEDURES FOR AIR NAVIGATION – AIRCRAFT OPERATIONS (ICAO Annex 6)

  • 1.6.1 VFR- en IFR-verkeer
  • 1.6.2 De zichtweersomstandigheden
  • 1.6.3 De vlieghoogte en hoogtemeterinstellingen
  • 1.6.4 De grond- en lichtsignalen 
  • 1.6.5 Het circuit
  • 1.6.6 Het gebruik van de transponder
  • Samenvatting 1.6

1.6.1 VFR- en IFR-VERKEER

Er zijn twee manieren van vliegen, VFR en IFR:
  • VFR (Visual Flight Rules), vliegen volgens de zichtvliegvoorschriften, 
  • IFR  (Instrument Flight Rules), vliegen volgens de instrumentvliegvoorschriften  
De instrumentvliegvoorschriften voor IFR zijn:
  • Er  moet een vliegplan bij de verkeersleiding zijn ingediend; 
  • Het vliegtuig moet beschikken over blindvlieginstrumenten;
  • De gezagvoerder moet een bevoegdheid hebben voor blindvliegen;
  • Er is verplicht radiocontact met de verkeersleiding en die zorgt voor separatie van het vliegverkeer.

Zweefvliegtuigen voldoen niet aan deze eisen. Zij vliegen niet IFR maar VFR. De zichtvliegvoorschriften zijn:

  • Het verticale en horizontale zicht moeten voldoende zijn;
  • Er dient voldoende afstand tot de wolken gehouden te worden, 
  • Er mag alleen gevlogen worden tijdens de daglichtperiode.

Er zijn twee weersituaties:

  • IMC (Instrument Meteorological Conditions), bij deze weersituatie wordt niet voldaan aan de VMC-eisen en daarom zijn alle vluchten IFR
  • VMC (Visual Meteorological Conditions): bij deze weersituatie zijn VFR-vluchten toegestaan. In bepaalde delen van het luchtruim komt dan zowel VFR- als IFR-verkeer voor. 

1.6.2 DE ZICHTWEERSOMSTANDIGHEDEN

VMC Minima voor luchtruimklasse A, B, C, D en E

Voor de luchtruimklassen A,B,C, D en E geldt:

  • de afstand tot de wolken moet minimaal 1500 m horizontaal en 300 m (1000 ft) verticaal zijn.
  • het minimale vliegzicht moet boven 3050 m 8 km zijn en daaronder minimaal 5 km.

VMC minima voor luchtruimklasse F en G

Voor luchtruimklasse F en G geldt boven 3000 ft (900 meter) hetzelfde als voor klasse A, B, C, D en E. Onder 900 m boven zeeniveau of onder 300 meter boven de grond als dat hoger is dan 900 meter boven zeeniveau, geldt:

  • vrij van de wolken
  • zicht op grond of water
  • 5 km 1) het horizontale vliegzicht is 5 km, maar dit mag door de autoriteit worden beperkt tot 1,5 km voor vluchten waarbij de snelheid minder is dan 140 kts en waar weinig vliegverkeer is.

Nederland kent geen luchtruim klasse F. In klasse A en B komen geen zweefvliegers. Voor zweefvliegers geldt dan het volgende overzicht:

De 300 m verticale afstand tot de wolk in luchtruimklasse C, D, E en G (boven 900 m), is bedoeld voor IFR-verkeer dat onder een wolk uit kan zakken.

1.6.3 DE VLIEGHOOGTE EN HOOGTEMETERINSTELLINGEN

De minimale vlieghoogte bedraagt:

  • 150 m boven de grond of het water met een minimale afstand van 150 m van obstakels;
  • 300 meter boven het hoogste punt van de bebouwde kom met een straal van 600 m.
  • boven dichtbevolkte gebieden moet zo hoog gevlogen worden dat in noodgevallen veilig geland kan worden.

Minimale vlieghoogte (afb. van de Liga van Vlaamse Zweefvlieg Clubs)

Hoogtemeter instellingen

We gebruiken voor de hoogtemeter instellingen de volgende drie Q-codes:

  1. QFE (field elevation). Is de hoogtemeter ingesteld op QFE dan geeft hij de hoogte op veldniveau weer. Om de hoogtemeter op veldniveau te zetten, draai je voor de start de beide hoogtewijzers op nul. Dat is vooral gemakkelijk voor de landing. Na een korte vlucht zal de hoogtemeter na de landing weer ongeveer nul meter hoogte aanwijzen. Bij lokale vluchten is dit de meest gebruikte hoogtemeterinstelling. De hoogte bij QFE noemen we height.
  2. QNH. Zet je de hoogtemeter op QNH dan staat de hoogtemeter ingesteld op de luchtdruk op zeeniveau. De hoogtemeter zal op de grond de hoogte van het vliegveld aangeven. Deze luchtdruk neem je over van een meteostation of je stelt de hoogte van het vliegveld in. Bij overland vluchten wordt deze instelling gebruikt, want de hoogtes op de vliegkaart worden boven zeeniveau weergegeven. Aangezien in Nederland veel vliegvelden ongeveer op zeeniveau liggen, zit er bij ons weinig verschil tussen QFE en QNH. De hoogte bij QNH noemen we altitude.
  3. QNE (standaard instelling). Internationaal is afgesproken dat vliegtuigen boven een bepaalde hoogte allemaal overschakelen op QNE. In Nederland is dat voor VFR-verkeer bij een hoogte van 3500 ft (1065 m). Je zet dan de hoogtemeter op 1013,2 hPa. Voor internationale vluchten, waarbij het ene vliegtuig start met een andere plaatselijk luchtdruk (QNH) dan het andere vliegtuig is dit een belangrijke veiligheidsmaatregel. Bij deze instelling wordt de hoogte weergegeven in FL (flight level). De verkeersleiding geeft passagiersvliegtuigen aan hoe snel ze moeten vliegen en welk flight level ze aan moeten houden. Op die manier worden botsingen vermeden. Zweefvliegtuigen die in een gebied tot bijvoorbeeld FL65 mogen stijgen, moeten de maximale hoogte bepalen aan de hand van QNE. Dus de hoogtemeter op 1013,2 zetten. Bij het dalen moet weer teruggedraaid worden naar QNH. Van FL’s omlaag wordt bij het passeren van het Transition Level (TL) omgeschakeld naar QNH. Het TL wordt door de verkeersleiding verstrekt en varieert afhankelijk van luchtdruk en temperatuur. De Luchtvaart Meteorologische Dienst (KNMI) berekent elk uur het TL en geeft dit door aan ATC (AIR Traffic Control).  De transponder geeft de hoogte in FL Flight Levels) weer. Voor meer info zie: AIP EH-ENR 1.7 

1.6.4 DE GROND- EN LICHTSIGNALEN 

Voor je naar een vliegveld vliegt, moet je de lokale regels van het vliegveld kennen. In de AIP bij Aerodromes staat per veld de bijzonderheden, zoals de ligging van het circuit e.d. De gezagvoerder moet zich, bijvoorbeeld via de radio, op de hoogte stellen welke landingsbaan in gebruik is. Vaak wordt voor zweefvliegen een ander circuit gevolgd dan voor motorvliegtuigen. Voor de vlieger invoegt naar het circuit, moet hij op een hoogte boven 1000 ft (300 m) zien welke grondsignalen in het seinenvierkant geplaatst zijn.

In het seinenvierkant kan de zweefvlieger de volgende grondsymbolen tegenkomen:

GRONDSIGNALEN

LICHT SIGNALEN 

De verkeerstoren kan voor verkeer in de lucht en verkeer op de grond gebruik maken van de volgende lichtsignalen:

Lichtsein

Luchtvaartuig in de lucht

Luchtvaartuig op de grond

Vast groen

Klaring om te landen

Opstijgen toegestaan.

Groen knipperlicht

Keer terug om te landen; klaring om te landen wordt later gegeven

Klaring om te taxiën

Vast rood

Wijk uit voor andere luchtvaartuigen en blijf cirkelen.

Stop

Rood knipperlicht

Luchtvaartterrein onveilig, niet landen.

Taxi weg van de in gebruik zijnde landingsbaan.

Wit knipperlicht

Land op dit luchtvaartterrein en ga naar het platform; 

Keer terug naar de plaats op het terrein waar u begonnen bent.

Rode lichtkogels of vuurpijlen

Ondanks enige voorgaande instructie, voorlopig niet landen

taxi weg van de ingebruik zijnde landingsbaan 

 

1.6.5 HET CIRCUIT

Het circuit bestaat uit drie delen:

  1. het rugwindbeen (downwindleg), 
  2. het basisbeen (base leg)
  3. het aanvliegbeen (final).

Op de tekening hieronder zie je een Nederlands zweefvliegcircuit. Dat begint op 500 meter naast de lier. Ben je eenmaal aan het circuit begonnen dan maak je dat af en ga je landen. Ben je nog niet van plan om te landen, blijf dan uit de buurt van het circuit.

 Voorrangsregels voor het circuit en op de grond:

  • In het circuit heeft een zweefvliegtuig voorrang op een motorvliegtuig;
  • Wanneer twee zweefvliegtuigen gelijktijdig in het circuit zijn, heeft het laagste zweefvliegtuig voorrang;
  • Na de landing moet de baan zo snel mogelijk vrijgemaakt worden. Dus direct uitstappen en het zweefvliegtuig naar de kant trekken.
  • Een vliegtuig op de grond moet voorrang verlenen aan een landend of startend vliegtuig. 

Motorkisten hanteren een korter rugwindbeen. Zij komen halverwege het rugwindbeen van zweefvliegers in het circuit. Daarbij dalen zij zodat ze bij D op 700 ft / 210 m aansluiten in het circuit. Bij het aansluiten in het circuit mogen ze andere vliegtuigen, die al in het circuit zitten, niet hinderen en niet inhalen. 

Betekenis van de letters:

  1. Runway
  2. Take-off leg
  3. Crosswind leg
  4. Downwind leg
  5. Base leg
  6. Final leg 

De circuithoogte is 700 ft (210 m) boven de grond. Voor het motorcircuit geldt de volgende procedure:

  1. Klim na de start naar 700 ft (210 m) boven de grond. Het is toegestaan daarbij een bocht naar crosswind te maken, wanneer je binnen het circuit gebied wilt blijven.
  2. Vlieg het circuit horizontaal op 700 ft / 210 m.
  3. Handhaaf die 700 ft /210 m boven de grond op downwind.
  4. Maak een dalende bocht naar base leg waarbij je zoveel moet dalen dat je boven 300 ft / 91 m aan je final begint.
  5. Bij een overshoot klim je weer en sluit je weer aan op het circuit.

1.6.6 HET GEBRUIK VAN DE TRANSPONDER

Een transponder zorgt ervoor dat een zweefvliegtuig zichtbaar is op de radar van de verkeersleiding. Hierdoor is het mogelijk om vliegtuigen van elkaar te separeren en zo botsingen te voorkomen. Bovendien beschikken veel gemotoriseerde vliegtuigen over een ACAS (Airborne Collision and Avoidance System). ACAS ontvangt transpondersignalen en geeft waarschuwingen. Het geeft verkeersvliegtuigen en militaire vliegtuigen de opdracht om uit te ontwijken als er botsingsgevaar dreigt. Welke informatie er door de transponder wordt doorgegeven hangt af van het type transponder.

We kennen de volgende typen transponders:

  1. Mode A  Bij mode A wordt alleen de vier-cijfercode uit gezonden.
  2. Mode C  Bij mode C wordt de vier-cijfercode en de hoogte van het vliegtuig doorgegeven.
  3. Mode S  Bij mode S zendt de transponder de vier-cijfercode, de hoogte en een unieke identificatiecode uit. Deze identificatiecode bevat o.a. het registratiekenmerk van het vliegtuig (bijvoorbeeld: PH-731). In Europees luchtruim mogen alleen  mode S-transponders gebruikt worden.

De mode S-transponder op deze afbeelding zendt de vier-cijfer-code (hier 7000), de hoogte (FL-04) en een unieke identificatiecode uit van het vliegtuig (de registratie) waarin jij vliegt, zodat een radar of een verkeersvliegtuig weet dat je er bent en waar je bent. De transponder dient voor de start te worden gecontroleerd op de juiste instellingen. Die kunnen namelijk per veld verschillen: bijvoorbeeld wel of niet aan in de lierstart. De AIP adviseert om hem na de lierstart aan te zetten, maar de plaatselijke verkeersleiding kan adviseren om hem voor de start op ALT te zetten zodat het op ALT zetten niet vergeten wordt.
Bijna het hele Nederlandse luchtruim is een TMZ, een Transponder Mandatory Zone. Alleen onder de 1200 ft hoef je geen transponder te hebben en in het weekend als er geen militair verkeer is, mag je in een gedeelte van het Nederlandse luchtruim zonder transponder vliegen. Zweefvliegtuigen die een transponder hebben moeten die tijdens het vliegen altijd aan hebben. Bij vliegen in ongecontroleerd gebied blijft de transponder op code 7000 staan. In gecontroleerd luchtruim kan de verkeersleiding je vragen om een andere code te squawken. Er zijn een paar speciale codes:

 

Speciale transponder-codes

  • 7000 code voor vliegen in ongecontroleerd gebied.
  • 7500 code om aan te geven dat er sprake is van een kaping.
  • 7600 code om aan te geven dat er sprake is van uitval van de radioverbinding.
  • 7700 code om aan te geven dat er sprake is van een noodgeval.

Een geheugen steuntje voor die codes:

  • seven five, someone with a knife.
  • seven six, ik hoor niks.
  • seven seven, we're going to heaven.

 Samenvatting 1.6

  • Er zijn twee manieren van vliegen: VFR (vliegen volgens de zichtvliegvoorschriften) en IFR (volgens de instrumentvliegvoorschriften).
  • Er zijn twee weersituaties: IMC (Instrument Meteorological Conditions), er wordt niet voldaan aan de VMC-eisen (alle vluchten IFR) en VMC (VFR-vluchten toegestaan). In bepaalde delen van het luchtruim komt dan zowel VFR- als IFR-verkeer voor.
  • Zweefvliegers mogen alleen VFR vliegen en alleen als aan de VMC-eisen wordt voldaan (voldoende zicht, voldoende afstand tot de wolken en alleen overdag)
  • VMC-eisen voor luchtruimklassen A,B,C, D en E: afstand tot de wolken horizontaal minimaal 1500 m, verticaal 300 m en het zicht minimaal 5 km (boven 3050 m 8 km). Voor F en G geldt: vliegzicht minimaal 1,5 km, vrij van de wolken en zicht op de grond.
  • De minimale vlieghoogte bedraagt:150 m boven de grond of het water met een minimale afstand van 150 m van obstakels en 300 meter boven het hoogste punt van de bebouwde kom met een straal van 600 m. Boven dichtbevolkte gebieden tevens zo hoog dat in noodgevallen veilig geland kan worden.
  • Er zijn drie hoogtemeterinstellingen: QFE, de hoogte (height) is ingesteld op de luchtdruk op veld niveau, QNH, de hoogte (altitude) is ingesteld op de luchtdruk op zeeniveau en QNE, de hoogte (FL = flight levels) wordt weergegeven volgens de standaard atmosfeer (1013,2 hPa)
  • Bij een vliegveld kun je in het seinenvierkant o.a. zien: een pijl voor de landingsrichting, een wit kruis voor het gedeelte waar niet geland kan en worden en geel kruis in een rood vlak dat landen verboden is. 
  • Als radiocontact niet mogelijk is dan kan gebruik gemaakt worden van lichtsignalen: Vast groen licht: landen toegestaan, groen knipperlicht: keer terug toestemming om te landen wordt later gegeven. Vast rood licht (of rode lichtkogels): wijk uit voor ander luchtverkeer en blijf cirkelen en bij rood knipperlicht: niet landen. Wit knipperlicht: land en ga naar het platvorm.
  • Het circuit bestaat uit: het rugwindbeen (downwindleg), het basisbeen (base leg) en het aanvliegbeen (final).  Een zweefvliegtuig heeft er voorrang op een motorvliegtuig. Wanneer twee zweefvliegtuigen gelijktijdig in het circuit zijn, heeft het laagste zweefvliegtuig voorrang. Na de landing moet je de baan zo snel mogelijk vrij maken. Een vliegtuig op de grond geeft voorrang aan een landend of startend vliegtuig.
  • Motor(zweef)vliegtuigen vliegen het circuit op 700 ft (210 m) en dalen op het basis been.
  • Een transponder zorgt ervoor dat je zichtbaar bent voor de verkeersleiding en vliegtuigen met TCAS of ACAS.
  • In Europees luchtruim mogen alleen mode S-transponders gebruikt worden. Bij mode S zendt de transponder de vier-cijfercode, de hoogte en een unieke identificatiecode uit (bijv. PH-731).   
  • Bijna het hele Nederlandse luchtruim boven 1200 voet is een TMZ, een Transponder Mandatory Zone.
  • Er zijn een paar speciale transponder-codes:

    7000 code voor vliegen in ongecontroleerd gebied.
    7500 code om aan te geven dat er sprake is van een kaping.
    7600 code om aan te geven dat er sprake is van uitval van de radioverbinding.
    7700 code om aan te geven dat er sprake is van een noodgeval.

  • Een geheugen steuntje voor die codes: seven five, someone with a knife; seven six, ik hoor niks; seven seven, we're going to heaven.